Dünyadaki Nehirler ve Oluşumları

Dünyadaki Nehirler ve Oluşumları

Dünyadaki Nehirler ve Oluşumları

Dünyadaki Nehirler ve Oluşumları

Nehirler her ülkenin görünümünün oluşmasına yar­dımcı olurlar. Gü­ney Avrupa‘daki, güneybatı Amerika‘daki veAvustralya‘nın iç kı­sımlarındaki kurak alanlardaki gibi nehirler yalnızca yağmurlu mevsimlerde var olurlar. Arabis­tan‘dakiWadi Hadramut gibile­ri ise binlerce yıldır akmamıştır. Tiber ve Thames gibi nehirler ise hikayelerin anlatılmaya başlandığı zamanlardan itibaren ak­maya devam etmekte ve bazen taşkınlara yol açmaktadırlar.

Dünyanın en uzun nehri olan Nil, orta Afrika‘nın dağlarından Akdenize’e kadar 6695 km boyunca akar. En kısa nehir ise 37m mesafe ile ABD’deki Oregon’da Devils Uke’den Pasifik Okyanusu’na akan D nehridir. Uzunluklarından bağımsız olarak nehirlerin tümünün yaşam döngüsü aynıdır.

Nehirler Nasıl Oluşur?

Karaya yağan yağmur ve kar, yerçekiminin etkisiyle genellikle bir göl ya da deniz olan en alçak noktalara ulaşana kadar akar. Sular akarken kayaları aşındırır ve döküntüyü aşağılara taşır. Nehir­ler hiç yorulmadan sürekli olarak dünyamızdaki dağları aşındırmakta­dırlar. Sular en yüksek kısımlarda daha hızlı akarlar ve geçtikleri yer­lerdeki toprağı da sürüklerler.

Sular Nasıl Aşındırır?

Bu aşındırma işlemi üç yolla gerçekleşir. Bir nehir, mesela bir taşkın sırasında çok güçlü bir şekilde akarken büyük taşları ve kaya parçalarını sürükler.

Bunlar nehrin dibinde sallanarak, yuvarlanarak ilerlerken “nehir yatağı yükü’nü oluşturur.

Nehrin aktığı yoldan toparla­nan çamur parçalan, alüvyon ve kil ‘asılı yük’ü oluşturur.

Kayalardaki bazı kimyasallar eriyerek suya karışarak ‘erimiş yük’ü oluştururlar. Kireçtaşı da benzer şekilde aşınır.

Bazı nehirler inanılmaz mik­tarlarda çökelti taşırlar. Çin’in kuzeyindeki Huang He (Sarı Nehir) Çin’in yükseklerinden San Denize her sene 1600 mil­yon ton alüvyon taşır. Alüvyon miktarı o kadar fazladır ki neh­rin yataklarının kenarları yan ta­raflardaki ova seviyesinin üzeri­ne çıkmıştır ve dolayısı ile nehir toprak seviyesinin üstünde ak­maktadır. Aşırı yağış olduğu yıllarda nehir yatak ve setlerinden taşarak çok yıkıcı su baskınları­na yol açarlar. 1887 yılında Zhengzhou şehrininyakınların­da yatağından taşan nehir bir milyondan fazla insanın boğularak, açlıktan ve takip eden sal­gın hastalıklardan ölmesine yol açmıştır. Diğer yıllarda az yağ­mur yağması nedeniyle kurak­lık sonucu kıtlık olmuştur. Hu­ang He nehrinin“Çin’in Hüznü” diye bilinmesine şaş­mamak gerekir.

Nehrin yatağını oluşturmasındaki tek etken hızı değildir. Nehirler, granit ve bazalt gibi sert kayalardan, kil veya alüv­yon gibi yumuşak malzemelere kadar çok farklı yerlerden geçer­ler. Kaya tabakalarının sağlamlı­ğı nehir yatağının şeklini etkiler. Sert kaya tabakalarındaki yatak genellikle dar ve çok dik olur. Daha yumuşak tabakalarda ise daha yumuşak eğimli olur.

Nehir yatağında bir sert kaya kütlesi çıkarsa nehir bunun al­tındaki ve üstündeki daha yumuşak olan tabakayı daha ko­lay aşındıracaktır. Böylece yatak düzensiz olacak ve çağlayanlar oluşacaktır. Aşağıya doğru olan yumuşak kaya çok çabuk aşı­nırsa şelaleler meydana gelir. Niyagara Şelaleleri’nde ve Vic­toria Şelaleleri’nde yüksekteki sert kaya yataklarından dökülen suyun inanılmaz gücü derin ge­çitleri aşındırmıştır.

NEHİR ve DENİZ

Bir nehir denize ulaştığında enerjisi sıfıra düşer. Bundan sonra görevi deniz devralır. Güçlü akıntılar ya da gel-git var­sa,nehrin taşıdığı alüvyon de­niz yatağını veya belki de kıyı boyunca bir plajı oluşturur.

Ancak, Nil‘in Akdeniz‘e ve Missisipi’nin Meksika Körfe­zine döküldüğü gibi, nehir güç­lü akıntıların ve gel-gitin olma­dığı bir denize dökülürse nehrin taşıdığı yük kıyı kesitine boşalır, kum ve çamur kümeleri mey­dana gelir. Böylece kümelerin aralarında çok miktarda su akışının olduğu deltalar oluşur. Bir deltayı oluşturan ince malzeme dünyanın en verimli toprakları­dır ve bazı deltalarda çok fazla sayıda insan yaşamaktadır. An­cak deltalar alçak topraklar ol­dukları için sel baskınlarının ve rüzgarın etkilerine çok açıktır. 100 milyondan fazla insanın yaşadığı Gana ve Brahmaputra deltalarıBengaldeş’in çok büyük bir bölümünü oluşturur. Bu geniş deltada sıklıkla nehir taşkınlarından, gel-git su baskınlarındanve kasırgalardan dolayı çok insan kaybı yaşanır.

NEHİRLER İLE İLGİLİ TANIMLAR

SU BAŞI nedir?

Su başı, Bir nehrin bütün su kaynakları bir araya toplanarak tek bir kanal oluşturur.

GEÇİT nedir?

Geçit, Bir şelale ya da çağlayan sonrasında vadi genellikle daralır ve kenarları dikleşir.

MENDERES nedir?

Menderes, Bir ovayı geçerken nehir genişler ve kıvrımlar oluşturur.

KOL nedir?

Kol, Büyük bir nehirle birleşen küçük nehre kol denir.

YUKARI VADİ nedir?

Yukarı Vadi, Hızla akan nehir V şeklinde bir vadi oluşturur.

SU KAYNAĞI nasıl oluşur?

Su Kaynağı, Bir buzuldan, gölden ya da pınardan gelen su, nehrin su kaynağını oluşturur

ŞELALE nasıl oluşur?

Nehir yatağındaki yumuşak kayaların sert kayalardan daha çabuk aşınmasıyla şelaleler oluşabilir

SET nedir?

Taşan bir nehir kenarlarına alüvyon bırakarak onları ova seviyesinin üstüne yükseltir.

DELTA nasıl oluşur?

Denize ulaşan nehir bir yelpaze biçiminde alüvyon tabakası oluşturur

DÜNYANIN EN UZUN NEHİRLERİ

Nil Nehri, Afrika, 6695 km

Amazon Nehri. Güney Amerika. 6440 km

Chang Jıang (Yangtze) Nehri. Çin. 6300 km

Mıssısıpı Mıssourı Nehri. ABD. 6019 km

Obi Nehri. Rusya. 5570 km

Zaire (Kongo) Nehri. Afrika. 4670 km

Huang He Nehri. Çin. 4670 km

Amur (Heılong Jıang) Nehri. Rusya/Çin.4510 Km

DÜNYANIN EN YÜKSEK ŞELALELERİ

Angel Şelalesi. Venezuela 979 m

Angel Şelalesi. Venezuela

Tugela Şelalesi. Güney Afrika 948 m

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ütıgard Şelalesi. Norveç 800 m

Utigord-Falls-Norway

Mongefossen Şelalesi. Norveç 774 m

Mongefossen Şelalesi. Norveç

Mtarazı Şelalesi. Zimbabwe 762 m

Mtarazı Şelalesi. Zimbabwe

Yosemıte Şelalesi.ABD 739 m

Yosemıte Şelalesi ABD

Mardalsfossen Şelalesi. Norveç 646 m

Mardalsfossen Şelalesi. Norveç

Tyssestrengane Şelalesi. NORVEÇ 646 m

Tyssestrengane Şelalesi. NORVEÇ

Cuouenan, Şelalesi. Venezuela 610 m

Cuouenan, Şelalesi. Venezuela

Bu Yazıyı Paylaşabilirsiniz:

Benzer Yazılar:

0 yorum

Bu yazıya siz de yorum yapabilirsiniz

Bu yazıya yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir